Kết hợp phương pháp nghiên cứu truyền thống và hiện đại: phát hiện nhiều loài bọ xít mới cho khoa học ở khu vực Đông Nam Á

Việc phát hiện và mô tả các loài mới luôn giữ một vai trò trung tâm trong khoa học sinh học, bởi mỗi loài được nhận diện chính xác sẽ bổ sung thêm một mảnh ghép vào bức tranh đa dạng sinh học toàn cầu. Nghiên cứu về giống Biasticus tại Việt Nam và khu vực Đông Dương là minh chứng rõ ràng cho điều này. Nhóm tác giả đã tích hợpphương pháp phân tích đặc điểm hình thái và dữ liệu phân tử, để xác định vị trí phân loại và mô tả chín loài mới, đồng thời chuyển vị trí phân loại hai loài từ giống Sphedanolestes sang giống Biasticus. Đây không chỉ là bước tiến về mặt khoa học thuần túy mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong phòng trừ sâu hại nông nghiệp.

Phân loại học truyền thống dựa chủ yếu vào so sánh đặc điểm hình thái, nhưng nhiều loài có đặc điểm bên ngoài rất giống nhau, dễ gây nhầm lẫn. Trong trường hợp Biasticus, các đặc điểm như màu sắc cơ thể, cấu trúc đầu, ngực, cánh và đặc biệt là hình thái bộ phận sinh dục đã được phân tích tỉ mỉ. Tuy nhiên, chỉ dựa vào hình thái thì khó có thể phân biệt hết các loài, nhất là khi có sự biến thiên trong cùng một loài hoặc khi mẫu vật chưa trưởng thành. Vì vậy, dữ liệu phân tử trở thành công cụ bổ trợ quan trọng. Nhóm nghiên cứu đã giải trình tự các đoạn gen ty thể 16S và COI, sau đó phân tích bằng các mô hình tiến hóa hiện đại. Kết quả cho thấy nhiều nhánh độc lập với giá trị tin cậy cao, chứng minh sự phân tách của cácloài riêng biệt. Khi kết hợp với so sánh hình thái, các bằng chứng này tạo nên một hệ thống phân loại chính xác hơn.

Điểm nổi bật của nghiên cứu là việc sử dụng song song hai phương pháp phân định loài: ASAP và bPTP. Cả hai đều dựa trên khoảng cách di truyền, nhưng cách tiếp cận khác nhau giúp kết quả thêm phần chắc chắn. Sự tương đồng giữa kết quả phân tử và hình thái củng cố sự khẳng định về 17 loài, trong đó có 9 loài mới khoa học. Đây là minh chứng cho sức mạnh của phương pháp tích hợp, khi kết hơp các nguồn dữ liệu khác thì độ tin cậy tăng lên đáng kể và có thể giải quyết các vấn đề phân loại học phức tạp. Thậm chí, có nhiều loài được mô tả dựa trên đặc điểm hình thái của cá thể đực và cái khác nhau, nhưng kết quả phân tích DNA cho thấy chúng thuộc cùng một loài, qua đó giúp tránh sai sót trong định danh các mẫu vật khác giới tính.

Hình 1: Các loài bọ xít Biasticus ghi nhận được ở khu vực Đông Nam Á.

Nguồn: Ha et al. (2026). Zoologischer Anzeiger, 321.

A. Biasticus annamensis; B. Biasticus tonkinensis; C. Biasticus aurantiacus; D. Biasticus luteicorius; E. Biasticus flavenicollis; F. Biasticus nigreus; G. Biasticus huongsonensis; H. Biasticus huaikaeoensis; I. Biasticus thailandensis; J-K. Biasticus annulipes; L. Biasticus gularis; M. Biasticus confusus; N. Biasticus griseocapillus; O. Biasticus luteicollis; P. Biasticus taynguyenensis; Q. Biasticus flavus; R. Biasticus flavinotus. (A-I: các loài mới cho khoa học).

Vai trò của việc phát hiện loài mới không chỉ dừng lại ở việc bổ sung tri thức mới khoa học. Nó còn mở rộng hiểu biết về tiến hóa, về quá trình hình thành loài và sự thích nghi của sinh vật. Việt Nam và bán đảo Đông Dương được coi là nơi giao thoa giữa các yếu tố địa lý sinh học như Ấn Độ, Mã Lai, Philippines và Cận Bắc. Việc phát hiện thêm nhiều loài mới của giống bọ xít Biasticus củng cố nhận định rằng Việt Nam nằm trong khu vực điểm nóng (hotspot) về đa dạng sinh học trên thế giới. Điều này có ý nghĩa lớn đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học, khi biết chính xác loài nào tồn tại ở đâu, phạm vi phân bố hẹp hay rộng, các nhà quản lý có thể xây dựng chiến lược bảo vệ phù hợp, tránh nguy cơ suy thoái và tuyệt chủng của các loài.

Ngoài ra, các loài trong họ bọ xít ăn thịt Reduviidae có tiềm năng ứng dụng trong kiểm soát sinh học đối với sâu hại nông nghiệp. Việc phát hiện loài mới mở ra khả năng nghiên cứu thêm về tập tính săn mồi, khả năng thích nghi trong môi trường nông nghiệp, từ đó giảm thiểu sử dụng thuốc trừ sâu hóa học.

Trong nghiên cứu này, nhóm nghiên cứu đã xây dựng quan hệ hợp tác quốc tế rộng rãi với các đồng nghiệp từ Nhật Bản, Thái Lan, Đài Loan (Trung Quốc) và Lào. Công trình công bố trến là minh chứng cho vai trò của hợp tác xuyên biên giới trong nghiên cứu đa dạng sinh học, bởi sinh vật phân bố không bị giới hạn bởi biên giới quốc gia.Với sự phát triển của công nghệ giải trình tự thế hệ mới, việc phát hiện và phân định loài sẽ ngày càng chính xác và nhanh chóng hơn. Điều này hứa hẹn sẽ tiếp tục mở ra hương nghiên cứu khám phá các nhóm loài còn ít được biết đến, đặc biệt ở những khu vực giàu đa dạng sinh học như Việt Nam. Mỗi loài mới được phát hiện không chỉ là một thành tựu khoa học mà còn là lời nhắc nhở về sự phong phú và mong manh của thiên nhiên, thúc đẩy con người trân trọng và bảo vệ môi trường sống.

Kết quả nghiên cứu được công bố trên tạp chí quốc tế uy tín Zoologischer Anzeiger, theo địa chỉ https://doi.org/10.1016/j.jcz.2026.01.010

 

Người viết: Nguyễn Đức Anh, Viện Sinh học